దసరా (విజయదశమి) - సంపూర్ణ చరిత్ర మరియు విశిష్టత
దీని ద్వారా మనం దసరా పండుగ ఎందుకు జరుపుకుంటాం? దాని వెనుక ఉన్న పురాణ గాథలు ఏమిటి? మరియు ఈ పండుగ ఇచ్చే సందేశం ఏమిటో వివరంగా తెలుసుకుందాం.
1. దసరా పండుగ పరిచయం (Introduction)
హిందువులు జరుపుకునే అతి ముఖ్యమైన పండుగలలో దసరా లేదా విజయదశమి ఒకటి. దీనిని 'దశ-హర' అని కూడా పిలుస్తారు, అంటే పది తలల రావణుడిని సంహరించిన రోజు అని అర్థం. చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి గుర్తుగా ఈ పండుగను దేశవ్యాప్తంగా ఘనంగా జరుపుకుంటారు. ఆశ్వయుజ మాస శుక్ల పక్ష పాడ్యమి నుండి నవమి వరకు దేవీ నవరాత్రులు జరిపి, పదవ రోజైన దశమి నాడు విజయదశమిని జరుపుకుంటాం. ఈ పండుగ ప్రతి ఒక్కరిలో కొత్త ఉత్సాహాన్ని మరియు ధైర్యాన్ని నింపుతుంది. భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో దీనిని రకరకాల పేర్లతో, భిన్నమైన పద్ధతులలో జరుపుకోవడం విశేషం. ముఖ్యంగా తెలంగాణలో బతుకమ్మ పండుగతో దసరా ముడిపడి ఉంటుంది. ఏటా వర్షాకాలం ముగిసి, శీతాకాలం ప్రారంభమయ్యే సంధి కాలంలో ఈ వేడుకలు వస్తాయి. ప్రకృతి ఆరాధన, శక్తి పూజ ఈ పండుగలోని ప్రధాన అంశాలు.
2. విజయదశమి అని ఎందుకు అంటారు? (Etymology)
విజయదశమి అనే పదంలో 'విజయ' అంటే గెలుపు, 'దశమి' అంటే తిథి అని అర్థం. పురాణాల ప్రకారం, ఈ రోజే అపరాజితా దేవిని పూజించి ఏ పని ప్రారంభించినా విజయం సిద్ధిస్తుందని నమ్ముతారు. రాముడు రావణుడిని, దుర్గామాత మహిషాసురుడిని అంతం చేసిన పవిత్ర తిథి ఇది. అందుకే దీనిని విజయాలను ఇచ్చే దశమిగా పిలుస్తారు. పూర్వం రాజులు దిగ్విజయ యాత్రలకు ఈ రోజే శ్రీకారం చుట్టేవారు. కొత్త పనులు ప్రారంభించడానికి లేదా కొత్త వాహనాలు కొనుగోలు చేయడానికి ఇది అత్యంత శుభప్రదమైన రోజు. విద్యార్థులు అక్షరాభ్యాసం చేయడానికి, వ్యాపారులు కొత్త లెక్కలు ప్రారంభించడానికి విజయదశమిని ఎంచుకుంటారు. ఈ పండుగ మనలోని దుర్గుణాలను తొలగించి, సద్గుణాల వైపు నడిపిస్తుంది. ఇది కేవలం బాహ్య విజయం మాత్రమే కాదు, అంతర్గత విజయం కూడా.
3. చరిత్ర - మహిషాసుర మర్దిని గాథ (The Legend of Durga)
దేవీ భాగవతం ప్రకారం, మహిషాసురుడు అనే రాక్షసుడు బ్రహ్మ దేవుడి నుంచి వరం పొంది దేవతలను హింసించేవాడు. అతనిని అడ్డుకోవడానికి త్రిమూర్తులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) తమ శక్తులను ఏకం చేసి దుర్గామాతను సృష్టించారు. అమ్మవారు సింహవాహిని అయి, పది చేతుల్లో ఆయుధాలు ధరించి మహిషాసురుడితో తొమ్మిది రాత్రులు యుద్ధం చేసింది. పదవ రోజైన దశమి నాడు ఆ రాక్షసుడిని సంహరించి లోకానికి శాంతిని చేకూర్చింది. అందుకే ఆమెను 'మహిషాసుర మర్దిని' అని కీర్తిస్తారు. ఈ విజయానికి కృతజ్ఞతగా లోకమంతా నవరాత్రులు మరియు విజయదశమిని జరుపుకుంటుంది. ఇది స్త్రీ శక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పే సందర్భం. ధర్మ రక్షణ కోసం దైవం ఏదో ఒక రూపంలో అవతరిస్తుందని ఈ కథ నిరూపిస్తుంది. దుష్ట శిక్షణ, శిష్ట రక్షణే ఈ అవతారం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.
4. చరిత్ర - రామాయణ గాథ (The Legend of Rama)
రామాయణం ప్రకారం, దసరా పండుగకు శ్రీరాముడి విజయానికి దగ్గరి సంబంధం ఉంది. లంకేశ్వరుడైన రావణుడు సీతాదేవిని అపహరించినప్పుడు, రాముడు వానర సైన్యంతో కలిసి లంకపై దండెత్తాడు. తొమ్మిది రోజులు భీకరంగా సాగిన యుద్ధం తర్వాత, దశమి తిథి నాడు రాముడు రావణుడిని సంహరించాడు. రావణుడి పది తలలు కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలకు ప్రతీకలుగా భావిస్తారు. రావణ వధ ద్వారా చెడు అంతమై, ధర్మం పునరుద్ధరించబడింది. ఉత్తర భారతదేశంలో ఈ రోజున రావణుడి దిష్టిబొమ్మలను దహనం చేసే 'రావణ దహనం' కార్యక్రమం నిర్వహిస్తారు. ఇది అధర్మంపై ధర్మం సాధించిన విజయానికి సంకేతం. ప్రతి మనిషి తనలోని రావణ తత్వాన్ని (చెడును) కాల్చివేయాలనే సందేశం ఇందులో ఉంది. శ్రీరాముడి ఆదర్శవంతమైన పాలన మరియు ధర్మనిరతి మనకు స్ఫూర్తినిస్తాయి.
5. చరిత్ర - పాండవుల శమీ పూజ (Pandavas & Shami Tree)
మహాభారతం ప్రకారం, పాండవులు తమ పన్నెండేళ్ల వనవాసం తర్వాత ఒక ఏడాది పాటు అజ్ఞాతవాసం గడపవలసి వచ్చింది. ఆ సమయంలో వారు తమ దివ్య ఆయుధాలను ఒక 'శమీ' (జమ్మి) వృక్షంపై దాచి ఉంచారు. అజ్ఞాతవాసం విజయవంతంగా ముగిసిన తర్వాత, విజయదశమి నాడే వారు తిరిగి ఆ ఆయుధాలను ధరించారు. జమ్మి చెట్టుకు పూజ చేసి, విరాట కొలువులో ఉన్న కౌరవ సైన్యాన్ని జయించారు. అందుకే దసరా నాడు జమ్మి చెట్టును పూజించడం ఆచారంగా మారింది. "శమీ శమయతే పాపం..." అనే శ్లోకాన్ని పఠిస్తూ జమ్మి ఆకులను పెద్దలకు ఇచ్చి ఆశీర్వాదం తీసుకుంటారు. జమ్మి ఆకును బంగారంలా భావించి ఒకరికొకరు పంచుకోవడం వల్ల స్నేహం, ఐక్యత పెరుగుతాయి. ఈ చరిత్ర మనకు ఓర్పు మరియు సరైన సమయం కోసం వేచి చూడటం నేర్పిస్తుంది. విజయదశమి రోజున శమీ పూజ చేయడం వల్ల శత్రువులపై విజయం లభిస్తుందని నమ్మకం.
6. నవరాత్రుల విశిష్టత (Significance of Navaratri)
దసరాకు ముందు వచ్చే తొమ్మిది రోజులను శరన్నవరాత్రులు అంటారు. ఈ తొమ్మిది రోజులు అమ్మవారిని తొమ్మిది రకాలుగా (శైలపుత్రి, బ్రహ్మచారిణి, చంద్రఘంట, కూష్మాండ, స్కాందమాత, కాత్యాయని, కాళరాత్రి, మహాగౌరి, సిద్ధిదాత్రి) పూజిస్తారు. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో కనకదుర్గమ్మను వివిధ అలంకారాల్లో (బాలాత్రిపుర సుందరి, గాయత్రి, అన్నపూర్ణ మొదలైనవి) దర్శించుకుంటారు. నవరాత్రులలో ప్రతి రోజూ ప్రత్యేకమైన నైవేద్యం, మంత్రం మరియు పూజా విధానం ఉంటుంది. ఈ తొమ్మిది రోజులు భక్తులు ఉపవాసం ఉండి, నియమ నిష్టలతో అమ్మవారిని ఆరాధిస్తారు. ప్రకృతిలోని శక్తులన్నీ అమ్మవారి స్వరూపాలేనని ఈ పూజలు తెలియజేస్తాయి. తొమ్మిది రోజుల ఆధ్యాత్మిక సాధన మనసును నిర్మలం చేస్తుంది. చివరి రోజు విజయదశమి ఈ సాధనకు పరాకాష్ట వంటిది. ఇది కేవలం పండుగ మాత్రమే కాదు, ఒక ఆధ్యాత్మిక యాత్ర.
7. ఆయుధ పూజ మరియు వాహన పూజ (Ayudha Puja)
విజయదశమి నాడు ఆయుధ పూజ చేయడం ఒక ముఖ్యమైన సాంప్రదాయం. పూర్వం యుద్ధ వీరులు తమ ఆయుధాలను పూజించేవారు, నేడు మనం మన వృత్తికి సంబంధించిన పరికరాలను పూజిస్తాం. రైతులు నాగలిని, డ్రైవర్లు వాహనాలను, కళాకారులు వారి వాద్య పరికరాలను, విద్యార్థులు పుస్తకాలను అమ్మవారి వద్ద ఉంచి పూజిస్తారు. మనం చేసే పనిని దైవంగా భావించాలనేది ఈ పూజ వెనుక ఉన్న పరమార్థం. యంత్రాలు, పనిముట్లు మన జీవనానికి ఆధారం కాబట్టి వాటి పట్ల గౌరవం ప్రకటించడం మన ధర్మం. విజయదశమి రోజున వాహనాలకు పూజ చేయించడం వల్ల ప్రమాదాలు తొలగి శుభం కలుగుతుందని నమ్ముతారు. ఫ్యాక్టరీలు, ఆఫీసుల్లో యంత్రాలకు రంగులు వేసి, పూలమాలలతో అలంకరిస్తారు. కృతజ్ఞతా భావం కలిగి ఉండటమే ఈ ఆయుధ పూజ ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. పని పట్ల నిబద్ధతను పెంచే గొప్ప ఆచారం ఇది.
8. తెలంగాణలో బతుకమ్మ మరియు దసరా (Bathukamma Festival)
తెలంగాణ రాష్ట్రంలో దసరా పండుగకు ముందు తొమ్మిది రోజులు బతుకమ్మ పండుగ నిర్వహిస్తారు. రంగురంగుల పూలతో బతుకమ్మను పేర్చి, ఆడపడుచులు పాటలు పాడుతూ గౌరమ్మను పూజిస్తారు. ప్రకృతిని ఆరాధించే ఈ పండుగ దసరా సంబరాలకు గొప్ప శోభను ఇస్తుంది. సద్దుల బతుకమ్మతో మొదలైన వేడుకలు విజయదశమితో ముగుస్తాయి. దసరా రోజున తెలంగాణలో పాలపిట్టను దర్శించుకోవడం ఒక గొప్ప ఆచారంగా ఉంది. పాలపిట్టను చూడటం వల్ల శుభం జరుగుతుందని, పాండవులకు ఇది శుభసూచకంగా కనిపించిందని చెబుతారు. జమ్మి ఆకును 'బంగారం' అని పిలుస్తూ అందరికీ పంచుతూ శుభాకాంక్షలు తెలుపుకుంటారు. కొత్త బట్టలు ధరించి, పిండివంటలతో ఇళ్లు కళకళలాడుతుంటాయి. ఈ పండుగ తెలంగాణ సంస్కృతికి మరియు ఐక్యతకు నిదర్శనం. ప్రకృతిని, స్త్రీ శక్తిని గౌరవించడం ఇక్కడి ప్రత్యేకత.
9. దేశవ్యాప్తంగా దసరా వేడుకలు (Celebrations across India)
భారతదేశం మొత్తం దసరాను వివిధ పద్ధతులలో జరుపుకుంటుంది. మైసూరు దసరా ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచింది, అక్కడ ఏనుగులపై అంబారీ ఊరేగింపు అద్భుతంగా ఉంటుంది. పశ్చిమ బెంగాల్లో దుర్గా పూజ అత్యంత వైభవంగా జరుగుతుంది, పెద్ద పెద్ద పండల్స్ నిర్మించి అమ్మవారిని ఆరాధిస్తారు. ఉత్తర భారతదేశంలో 'రామ్ లీల' నాటకాలు వేసి, చివరగా రావణుడి దిష్టిబొమ్మను దహనం చేస్తారు. కేరళలో ఈ రోజున 'విద్యారంభం' నిర్వహిస్తారు, చిన్నారులతో మొదటి అక్షరం రాయించి విద్యను ప్రారంభిస్తారు. గుజరాత్లో గార్బా మరియు దాండియా నృత్యాలతో రాత్రంతా వేడుకలు జరుపుకుంటారు. ప్రాంతం ఏదైనా, పద్ధతి ఏదైనా, సందేశం మాత్రం ఒక్కటే - అది ధర్మ విజయం. ఈ పండుగ భారతీయుల మధ్య జాతీయ సమగ్రతను పెంపొందిస్తుంది. ఇది విభిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని చాటే అద్భుతమైన పండుగ.
10. విజయదశమి ప్రశ్నలు - సమాధానాలు (Q&A FAQ)
ప్రశ్న 1: దసరా పండుగను ఏ రోజున జరుపుకుంటారు?
జవాబు: ఆశ్వయుజ మాస శుక్ల పక్ష దశమి తిథి నాడు దసరా (విజయదశమి) పండుగను జరుపుకుంటారు.
ప్రశ్న 2: దసరా రోజున జమ్మి చెట్టును ఎందుకు పూజిస్తారు?
జవాబు: అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న పాండవులు తమ ఆయుధాలను జమ్మి చెట్టుపై దాచి, విజయదశమి నాడు వాటిని తిరిగి తీసుకుని విజయం సాధించినందుకు గుర్తుగా జమ్మిని పూజిస్తారు.
ప్రశ్న 3: పాలపిట్టను చూడటం ఎందుకు శుభప్రదంగా భావిస్తారు?
జవాబు: పాండవులు విజయం సాధించే ముందు పాలపిట్టను చూశారని, అది శుభ సూచకమని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అందుకే దసరా నాడు పాలపిట్ట దర్శనం శ్రేయస్కరం.
ప్రశ్న 4: మహిషాసుర మర్దిని అంటే ఎవరు?
జవాబు: మహిషాసురుడు అనే రాక్షసుడిని వధించిన దుర్గాదేవిని మహిషాసుర మర్దిని అని పిలుస్తారు.
ప్రశ్న 5: దసరా ఇచ్చే ప్రధాన సందేశం ఏమిటి?
జవాబు: చెడు ఎంత శక్తివంతమైనదైనా, చివరికి మంచి (ధర్మం) మాత్రమే విజయం సాధిస్తుందని దసరా మనకు సందేశాన్ని ఇస్తుంది.
ప్రశ్న 6: నవరాత్రులు అంటే ఏమిటి?
జవాబు: దసరాకు ముందు వచ్చే తొమ్మిది రాత్రులను దేవీ నవరాత్రులు అంటారు, ఈ సమయంలో దుర్గాదేవిని వివిధ రూపాల్లో పూజిస్తారు.
ప్రశ్న 7: రావణ దహనం ఎక్కడ ఎక్కువగా చేస్తారు?
జవాబు: ఉత్తర భారతదేశంలో రావణుడిపై రాముడి విజయాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ రావణ దహనం నిర్వహిస్తారు.
ప్రశ్న 8: ఆయుధ పూజ ఏ రోజున చేస్తారు?
జవాబు: విజయదశమి రోజున లేదా దానికి ముందు వచ్చే మహర్నవమి నాడు ఆయుధ పూజ నిర్వహిస్తారు.
ప్రశ్న 9: అపరాజితా పూజ అంటే ఏమిటి?
జవాబు: విజయదశమి నాడు అపరాజితా దేవిని పూజిస్తే ఎక్కడికి వెళ్లినా విజయం లభిస్తుందని నమ్మకం.
ప్రశ్న 10: శమీ శ్లోకం యొక్క ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
జవాబు: "శమీ శమయతే పాపం శమీ శత్రు వినాశినీ..." అనే శ్లోకం పాపాలను పోగొట్టి, శత్రువుల మీద విజయాన్ని ప్రసాదిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం.
ముగింపు (Conclusion)
దసరా పండుగ అనేది కేవలం విందు వినోదాల కోసం మాత్రమే కాదు, మనలో ఉన్న అరిషడ్వర్గాలను (కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలు) జయించి ఉత్తమ మనిషిగా ఎదగడానికి ఒక అవకాశం. ఈ పండుగ మనకు ధైర్యాన్ని, ఆశను మరియు ధర్మబద్ధమైన జీవితం గడపాలనే స్ఫూర్తిని ఇస్తుంది. మన సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను గౌరవిస్తూ, ప్రకృతిని ప్రేమిస్తూ జరుపుకునే ఈ విజయదశమి అందరి జీవితాల్లో విజయాలను నింపాలని కోరుకుందాం.